Το μάθημα Ιστορία της Τέχνης στην ζωή των μαθητών σήμερα

Η Ιστορία της Τέχνης πώς επηρεάζει τους μαθητές; Τους νέους γενικότερα; Τι γνωρίζουν για την Ιστορία της Τέχνης και τη σχέση της με τη σύγχρονη ζωή; Πώς διαμορφώνει την άποψη των μαθητών; Είναι ένα βαρετό θεωρητικό μάθημα; Εντυπώνονται τα έργα τέχνης στους μαθητές; Δανείζονται εικόνες για να βοηθηθούν σε θέματα που τους απασχολούν; 

Οι μαθητές διάλεξαν την εικόνα που τους εμπνέει κει εκφράστηκαν μέσα από αυτήν. Κάθε ένας με το δικό του τρόπο και υλικό. Τα αποτελέσματα τα βλέπετε παρακάτω. 

"Ο ψεύτικος καθρέφτης" Ρ. Μαγκρίτ, Μαγικός Ρεαλισμός, Δημήτρης Κάββαλος ΓΓρ'

"Το φεγγάρι καθώς γεννιέται από την θάλασσα" Κ.Ντ. Φρήντριχ, Ενώ το πρωτότυπο του πίνακα αυτού δείχνει 3 άτομα να προσεύχονται, εγώ ένιωσα πως το τοπίο αυτό ήταν πλασμένο για "σένα" και το άλλο σου μισό. Αρετή Μανουσάκη ΓΓρ'. 

"Τριάντα έξι απόψεις του όρους Φούτζι" Χοκουσάι, Το έργο απεικονίζει το ηφαίστειο του όρους Φούτζι με ωραία χρώματα με τα κύρια χρώματα να είναι το κόκκινο και το μπλε. Διάλεξα το συγκεκριμένο έργο επειδή είναι κάτι διαφορετικό και ενδιαφέρον για μένα. Επιπλέον μου τράβηξε την προσοχή γιατί ενδιαφέρομαι για την Ιαπωνία. Ειρήνη Παπαδάκη ΒΕ.

"Αγωνία" Ε. Μουνκ, Η μορφή που φωνάζει προβάλλει τον εξαθλιωμένο νέο που προσπαθεί να επιβιώσει στο χάος της κοινωνίας. Ο καλλιτέχνης υποστηρίζει ότι στο έργο του κύριος προάγγελος είναι ο Εξπρεσιονισμός, όπου παρουσιάζει το δράμα, την αγωνία αλλά και τον θάνατο. Ελένη Καμπάκου ΒΕ

Επέλεξα το έργο "Ο χορός" του H. Matisse επειδή προβάλλει την χαρά και την ευτυχία μέσα από μια εξίσου σημαντική μορφή τέχνης, τον χορό. Επίσης το πορτοκαλί που χρησιμοποιεί είναι πολύ δυνατό και έντονο χρώμα.                                  Χάρης Φραγκάκης ΒΕ

"Ο Δισκοβόλος" Ρωμαϊκό αντίγραφο από έργο του Μύρωνα,  Βαγγέλης Κιοσές ΒΕ

"Ταυροκαθάψια" τοιχογραφία από την Κνωσό, Μαριάννα Βερυκάκη ΒΕ

"Το φεγγάρι καθώς γεννιέται από την θάλασσα" Κ.Ντ. Φρήντριχ,"Η καλύτερη θέα" αυτό το τοπίο εμπνεύστηκα από την εικόνα που υπάρχει στο μυαλό μου και μου δείχνει την λέξη ΗΣΥΧΊΑ.  Κώστας Αθουσάκης ΓΓΡ' 

"Σουπρεματιστική Σύνθεση" Κ. Μάλεβιτς, Επέλεξα αυτό το έργο, διότι μου αρέσει αυτό το Μινιμαλιστικό στυλ στην διακόσμηση και στο τρόπο ζωής, γιατί ταιριάζει στο σύγχρονο τρόπο ζωής. Γενικά αυτή η τέχνη βασίζεται στα καθαρά ορθογώνια σχήματα. Πάνος Κοκκινάκης ΓΣχ'.

"Ο ψεύτικος καθρέφτης" Ρ. Μαγκρίτ, Μάτι= Ψυχή. Ότι κακό βλέπουμε μπαίνει στα μάτια μας σαν οξύ, θα πρέπει να το αντιμετωπίσουμε με το να είμαστε δυνατοί. Να κοιτάμε σαν να είναι μέρα και όχι σκοτάδι. Στράτος Λαδόπουλος ΒΕ.

"Το φιλί" G. Klimt, Φρόσω Κολόβαρη ΓΣχ'.

Επέλεξα το έργο του Ε. Ντελακρουά "Η Ελευθερία οδηγεί το λαό", πίστεψα πως με εκφράζει από την στιγμή που ενδιαφέρομαι για τις καλές τέχνες και οτιδήποτε παίρνει μεσολαβητικό ρόλο στο να μπορέσω να εκφράσω τον εαυτό μου. Αυτό αποτελεί γεγονός σημαντικό για μένα γιατί περνάω την περίοδο αγωνίας για το μέλλον μου, για τις ικανότητες μου, ακόμα και για τις σκέψεις μου. Έτσι λοιπόν ο συγκεκριμένος πίνακας νιώθω ότι περνάει ένα ελπιδοφόρο μήνυμα κάτι που χρειάζομαι σε στιγμές αναταραχής και έναν δυναμισμό να συνεχίσω να προσπαθώ και να προοδεύω.                           Εμμανουέλα Αρχαγγελάκη ΒΕ'.

'Ολγα Βερυκάκη, Ζωγράφος

Share:

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

Σημειώσεις Αγιογραφίας

Η παρουσίαση του τρόπου επεξεργασίας των βυζαντινών εικόνων που ακολουθεί, περιορίζεται αυστηρά σε μία συγκεκριμένη μεθοδολογία που δούλευε η πλειοψηφία των αγιογράφων Κρητικής και Μακεδονικής σχολής.

Εμμανουέλα Αρχαγγελάκη

Πιο συγκεκριμένα, εγώ προσωπικά (παρακολουθώντας μαθήματα αγιογραφίας στην τοπική ενορία της περιοχής μου) χρησιμοποιώ την τεχνοτροπία της Κρητικής Σχολής, από το στάδιο της προετοιμασίας του ξύλου και το χρύσωμα έως την ζωγραφική που γίνεται με τετραχρωμία.

Προετοιμασία ξύλου

Για να αγιογραφήσουμε μια εικόνα πρέπει πρώτα να φτιάξουμε το ξύλο πάνω στο οποίο θα γίνει η εικόνα. Η διαδικασία της κατασκευής του ξύλου είναι η εξής:

Ανάλογα με τις διαστάσεις το ξύλο που θέλουμε να στοκάρουμε, κόβουμε ένα κομμάτι ύφασμα (π.χ. σεντονόπανο).

Προετοιμασία Ξύλου

Στη συνέχεια ετοιμάζουμε την κόλλα που θα χρειαστούμε για να κολλήσει το πανί στο ξύλο. Η αναλογία είναι ότι για 1 gr κουνελόκολλας αντιστοιχούν 10 ml αποσταγμένο νερό.

Βάζουμε την κόλλα μετά σε ένα δοχείο με το αποσταγμένο νερό και αφήνουμε για μερικές ώρες (εξαρτάται από την εποχή) για να αρχίσει να φουσκώνει. Έπειτα βάζουμε το μείγμα στο ψυγείο για 24 ώρες. Την επόμενη μέρα βγάζουμε το μείγμα από το ψυγείο και το λιώνουμε σε μπεν μαρι, έπειτα βάζουμε το ύφασμα πάνω στο ξύλο και περνάμε την κόλλα με πινέλο. Αφήνουμε να στεγνώσει καλά και έπειτα ξεκολλάμε σιγά σιγά το ύφασμα που περισσεύει γύρω από το ξύλο και το κόβουμε προσεκτικά με ένα κοπίδι.

Στη συνέχεια, ετοιμάζουμε το μείγμα για το στοκάρισμα που είναι κουνελόκολλα σε κόκκους και κιμωλία σε σκόνη (gesso). Η αναλογία είναι η εξής: για 8 gr κουνελόκολλας χρειάζονται 100 ml νερό. αποσταγμένο.

Αφού έχουν περάσει 24 ώρες και έχει φουσκώσει η κόλλα, τη λιώνουμε για να φτιάξουμε το μείγμα για το στοκάρισμα. Μετράμε την ποσότητα της κόλλας με μικρά ποτηράκια και τη βάζουμε σε μια λεκάνη. Προσθέτουμε την ίδια ποσότητα κιμωλίας, αφήνουμε το μείγμα για 5-10 λεπτά να ποτιστεί καλά η κιμωλία και μετά ανακατεύουμε καλά μέχρι να διαλυθούν τυχόν σβόλοι.  Από αυτό το μείγμα κρατάμε την ποσότητα που θα χρειαστούμε για τα 3 πρώτα χέρια για τα oποία το μείγμα θα πρέπει να είναι αραιό και το απλώνουμε με πινέλο στο ξύλο. Συνολικά περνάμε 16 με 18 χέρια. Το ένα χέρι από το άλλο θα πρέπει να έχουν μερικές ώρες διαφορά για να προλαβαίνουν να στεγνώσουν.

Στο τέλος του στοκαρίσματος ξύνουμε το στόκο με διάφορα γυαλόχαρτα (στην αρχή No. 150, μετά No. 280, 320, 400 και στο τέλος No. 500) για να έχουμε το επιθυμητό αποτέλεσμα.

Ξύλο έτοιμο για αγιογραφία

Σχέδιο

Παλαιότερα το σχέδιο γινόταν με την τεχνική του ανθίβολου αλλά εμείς πλέον, σμικρύνοντας ή μεγεθύνοντας το θέμα σε φωτοαντιγραφικό, το φέρνουμε στις διαστάσεις που επιθυμούμε. Έπειτα το στερεώνουμε με χαρτοταινία πάνω σε καρμπόν πάνω στο προετοιμασμένο ξύλο και σχεδιάζουμε τις βασικές γραμμές του σχεδίου της εικόνας. Αφού τελειώσουμε αφαιρούμε το χαρτί και με αιχμηρό αντικείμενο χαράζουμε τις γραμμές προσεκτικά. Έτσι είναι έτοιμο το ξύλο να δεχτεί το χρύσωμα και την ζωγραφική.

Σχέδιο τελική φάση

Χρύσωμα Εικόνας

Προσωπικά έχω μάθει και χρησιμοποιώ την σύγχρονη τεχνική χρυσώματος “mixion” η οποία είναι πιο απλή από την πολύπλοκη και λεπτή διαδικασία στιλβωτού χρυσώματος.

Αρχικά ετοιμάζουμε ένα μείγμα γομάλακας με καθαρό οινόπνευμα σε αναλογία: 1 μέρος γομάλακας χρειάζεται 2 με 2,5 μέρη καθαρό οινόπνευμα. Το βάζουμε σε ένα γυάλινο δοχείο για 2,3 μέρες ανακατεύοντας το και το σουρώνουμε με πυκνό τούλι. Αφού έχουμε κάνει το σχέδιο πάνω στο ξύλο, περνάμε τη γομαλάκα με πινέλο στο χώρο που θέλουμε να χρυσώσουμε. Όταν φτάσουμε στο αποτέλεσμα που επιθυμούμε, δηλαδή να έχει ένα μελί χρώμα η επιφάνεια, τότε ετοιμαζόμαστε για το χρύσωμα.

Επιχρυσωμένη εικόνα

Βάζουμε μίξιον 12ώρη σε ένα ποτηράκι και προσθέτουμε αν θέλουμε μερικές σταγόνες καθαρό νέφτι, η ποσότητα του οποίου εξαρτάται από το μέγεθος της επιφάνειας που θέλουμε να χρυσώσουμε. Στη συνέχεια, με το πουγκάκι απλώνουμε καλά τη μίξιον κάνοντας κυκλικές, οριζόντιες και κάθετες κινήσεις. Στο τέλος, με πολύ απαλές, μονοκόμματες, οριζόντιες και κάθετες κινήσεις στρώνουμε ομοιόμορφα τη μίξιον. Αφού αφήσουμε για περισσότερες από 9 ώρες, αρχίζουμε το χρύσωμα κολλώντας προσεκτικά ένα ένα τα φύλλα χρυσού. Όταν τελειώσουμε, με ένα κομμάτι βαμβάκι και με πολύ απαλές κινήσεις στρώνουμε το χρυσό για να γυαλίσει. Αν θέλουμε, μετά από 24 ώρες, για να προστατέψουμε το χρυσό από τυχόν γρατσουνιές, το περνάμε ένα χέρι βερνίκι.

Δια χειρός Εμμ. Αρχαγγελάκη

Το χρώμα…

Το χρώμα στην τέχνη αποτελεί έναν σύνθετο παράγοντα του έργου. Για παράδειγμα, συχνά αναφέρεται ότι το σχέδιο μαθαίνεται ενώ το χρώμα είναι έμφυτο, δηλαδή αυτό που ονομάζουμε ταλέντο. Στην αγιογραφία και ειδικά στην Κρητική Σχολή τα πράγματα είναι απλά λόγω του γεγονότος ότι τα χρησιμοποιούμενα χρώματα είναι λίγα.

Στην τετραχρωμία -που ήταν ο κυρίαρχος τρόπος αντιμετώπισης του χρώματος από τους πιο γνωστούς αγιογράφους όπως ο Άγγελος Ακοτάντος, ο Μιχαήλ Δαμασκηνός και άλλοι- τα χρώματα που χρησιμοποιούνται είναι τέσσερα: άσπρο, μαύρο, ώχρα και χονδροκόκκινο. Χρησιμοποιούνται επίσης ως βοηθητικά η κιννάβαρι και διάφορες αποχρώσεις της λάκας. Ακόμα μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ώμπρες και σιέννες επειδή στην πράξη, αύτες σαν αποχρώσεις μπορούν να παραχθούν από την μίξη των χρωμάτων της τετραχρωμίας.

Σκόνες Αγιογραφίας: Ώχρα, μαύρο, χοντροκόκκινο

Η τετραχρωμία παράγει μία εκπληκτική ισορροπία στο χρώμα. Επειδή οι περισσότερες παλιές εικόνες ζωγραφίστηκαν με τετραχρωμία, όταν μπαίνουν άλλα χρώματα δεν μας είναι τόσο οικείο. Εδώ να σημειωθεί ότι και παλαιότερα όπως και σήμερα, πολλοί αγιογράφοι χρησιμοποιούν αρκετά επιπλέον χρώματα και βγάζουν εξαιρετικό αποτέλεσμα καθώς υπάρχει “μέτρο”.

Παραγωγή χρωμάτων

Στην αγιογραφία, σε αντίθεση συνήθως με τη ζωγραφική, ξεκινάμε τοποθετώντας τα πιο σκούρα χρώματα στην επιφάνεια. Κατόπιν αρχίζουμε σταδιακά να το ¨φωτίζουμε” με τα λεγόμενα φωτίσματα/ ανοίγματα/ λάμματα (όροι παλαιότερων). Τα πρώτα χρώματα ή ‘πρώτη στρώση’ τα ονομάζουμε προπλασμούς (προ – πλασμού δηλ. πριν πλαστεί το χρώμα).

Αριστερά: Προπλασμοί, Δεξιά: Φωτίσματα

Αφού μπουν όλοι οι προπλασμοί αρχίζουμε με τα φωτίσματα, διότι διαφορετικά είναι βέβαιο ότι το άσπρο που δεν θα έχει καλυφθεί θα μας παρασύρει με αποτέλεσμα να βγουν αρκετά “σκληρά” τα χρώματα. Τα φωτίσματα είναι τρία. Συνήθως είναι προπλασμός και προσθήκη λευκού ή άλλου πιο ανοιχτού χρώματος, σε αυτόν.

Παρ’ όλα αυτά, όπως είναι φυσικό, συχνά διαφοροποιούμαστε ανάλογα με τις ανάγκες τις εικόνας.

Κωνσταντίνος και Ελένη

Εμμανουέλα Αρχαγγελάκη (Τμήμα ΒΕ)

Share:

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

Δομήνικος Θεοτοκόπουλος

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος γνωστός επίσης και ως El Greco, ήταν  Kρητικός ζωγράφος, γλύπτης και αρχιτέκτονας της Ισπανικής αναγέννησης έζησε μακριά από την πατρίδα του δημιουργώντας το κύριο σώμα του έργου του στην Ιταλία και στην Ισπανία. 

El Greco Portrait of a Man

Αρχικά εκπαιδεύτηκε ως αγιογράφος στην Κρήτη που αποτελούσε τότε τμήμα της ενετικής επικράτειας, και αργότερα ταξίδεψε στην Βενετία. Το 1577 εγκαταστάθηκε στο Τολέδο, όπου έζησε μέχρι το τέλος της ζωής του και ολοκλήρωσε ορισμένα από τα πιο γνωστά έργα του. Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος γεννήθηκε πιθανότατα το 1541 στον Χάνδακα, το σημερινό Ηράκλειο της Κρήτης, την εποχή της Βενετοκρατίας. Ο πατέρας του, Γεώργιος Θεοτοκόπουλος, ήταν φοροσυλλέκτης και έμπορος. Για τη μητέρα του δεν διαθέτουμε πληροφορίες, ενώ άγνωστη παραμένει και η ταυτότητα μίας ενδεχόμενης πρώτης, Ελληνίδας συζύγου του. Είχε έναν μεγαλύτερο αδελφό, τον Μανούσο Θεοτοκόπουλο (1531-1604), ο οποίος ακολούθησε το επάγγελμα του πατέρα τους. Γνωρίζουμε πλέον με βεβαιότητα πως καταγωγή του Θεοτοκόπουλου δεν ήταν από το Φόδελε, που τότε ανήκε στο διαμέρισμα Ρεθύμνου, αλλά από τον Χάνδακα (σημερινό Ηράκλειο). Στην Κρήτη, που από το 1211 αποτελούσε μέρος της ενετικής επικράτειας, οι ζωγράφοι και οι αγιογράφοι συνδύαζαν το βυζαντινό ιδίωμα με τις Δυτικές επιρροές, φιλοτεχνώντας φορητές κυρίως εικόνες και διαμορφώνοντας τη λεγόμενη Κρητική Σχολή.

Ο Θεοτοκόπουλος εξοικειώθηκε από νωρίς με έργα καλλιτεχνών της Αναγέννησης που κυκλοφορούσαν στη βενετοκρατούμενη Κρήτη και από το 1563 εξασκούσε επίσημα το επάγγελμα του ζωγράφου. Μία από τις πρώτες πληροφορίες που διαθέτουμε για κάποιο έργο του προέρχεται επίσης από άλλο έγγραφο του 1566, σύμφωνα με το οποίο δόθηκε στον Θεοτοκόπουλο άδεια για να πουλήσει με λαχνό μία εικόνα που εκτιμήθηκε στα 70 δουκάτα, ποσό ιδιαίτερα σημαντικό για την εποχή και ειδικότερα για έναν νέο καλλιτέχνη.

Ιταλία

Με δεδομένο πως η Κρήτη ανήκε στην επικράτεια της Δημοκρατίας της Βενετίας, ήταν φυσιολογική η εγκατάστασή του στη Βενετία για τη συνέχιση των σπουδών του. Η ακριβής χρονολογία άφιξής του δεν είναι γνωστή, ωστόσο εκτιμάται πως εγκατέλειψε την Κρήτη το 1567. Έζησε στη Βενετία περίπου μέχρι το 1570 επιχειρώντας να ακολουθήσει τα πρότυπα των καλλιτεχνών που κυριαρχούσαν στη καλλιτεχνική ζωή της πόλης, μεταξύ αυτών ο Τιτσιάνο και ο Τιντορέττο. Την ίδια περίοδο υιοθέτησε την τεχνική της ελαιογραφίας, ζωγραφίζοντας πλέον σε μουσαμά και εγκαταλείποντας το ξύλο. Ένα από τα έργα που αποτυπώνουν τη μετάβαση του Θεοτοκόπουλου από το Βυζαντινό στο Δυτικό ιδίωμα είναι το Τρίπτυχο της Μοντένα, το οποίο περιλαμβάνει στοιχεία εμφανώς εμπνευσμένα από τα πρότυπα που κυριαρχούσαν στην Ιταλία, συνυφασμένα με θέματα επηρεασμένα από την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα.

El Greco Triptico de Modena 

Το 1570 βρέθηκε στη Ρώμη, γεγονός που μας αποκαλύπτεται από σχετική επιστολή του ζωγράφου Τζούλιο Κλόβιο, μέσα από την οποία συστήνει τον Θεοτoκόπουλο στον προστάτη του, καρδινάλιο Αλεσάντρο Φαρνέζε, περιγράφοντάς τον ως έναν «νεαρό από τον Χάνδακα, μαθητή του Τιτσιάνο» και «σπάνιο ταλέντο στη ζωγραφική». Πιθανά προκειμένου να ανταποδώσει την εξυπηρέτηση, ο Ελ Γκρέκο δημιούργησε μία ημίσωμη προσωπογραφία του Κλόβιο, η οποία αποτελεί και την παλαιότερη προσωπογραφία του που διασώζεται μέχρι σήμερα. Στη Ρώμη, ο Θεοτοκόπουλος, όπως και άλλοι διακεκριμένοι ζωγράφοι, ήρθε αντιμέτωπος με τον σκληρό ανταγωνισμό που επικρατούσε την εποχή εκείνη, την ίδια στιγμή που δέσποζε η παρουσία του Τιτσιάνο και εξακολουθούσε να ασκεί επίδραση το έργο του Μιχαήλ Άγγελου, έξι χρόνια μετά το θάνατό του. Σύμφωνα με μία ανεκδοτολογική αναφορά που δεν επιβεβαιώνεται, πρότεινε στον πάπα Πίο Ε' να φιλοτεχνήσει πάνω στην Δευτέρα Παρουσία του Μιχαήλ Άγγελου, έργο με το οποίο είχε διακοσμήσει την Καπέλα Σιξτίνα. Όταν αργότερα του ζητήθηκε να εκφέρει την άποψή του για τον Μιχαήλ Άγγελο, ο Θεοτοκόπουλος απάντησε πως τον θεωρούσε έναν καλό άνθρωπο, ο οποίος όμως δεν γνώριζε να ζωγραφίζει.

Ισπανία

Το 1577 καταγράφεται η παρουσία του Γκρέκο στην Ισπανία, χωρίς να διαθέτουμε πολλές πληροφορίες για τις δραστηριότητές του την περίοδο 1572-76 στην Ιταλία. Αρχικά εγκαταστάθηκε στη Μαδρίτη και αργότερα στο Τολέδο, πόλη που αποτελούσε τότε θρησκευτικό και πολιτικό κέντρο της Ισπανίας, με περίπου 62.000 κατοίκους το 1571. Εκεί δημιούργησε ορισμένα από τα πιο γνωστά έργα της ώριμης περιόδου του και γνώρισε την καθιέρωση. Ο Παραβιθίνο τόνισε τη στενή σχέση του με την ισπανική πόλη, σε ένα σονέτο που συνέθεσε το 1614 προς τιμή τού Θεοτοκόπουλου, όπου αναφέρει πως «ζωή πήρε από την Κρήτη και χρωστήρες, πιο ωραία πατρίδα βρήκε στο Τολέδο, απ' όπου ξεκινά την αιωνιότητα να κατακτήσει δια του θανάτου». Εκεί απέκτησε ένα γιο, τον Χόρχε Μανουέλ (Γεώργιος Εμμανουήλ), με την Χερόνιμα ντε λας Κουέβας (Dona Jeronima de Las Cuevas). Συνεργάστηκε με αρκετούς παραγγελιοδότες, όπως τον μοναχό και καθηγητή ρητορικής Ορτένσιο Φέλιξ Παραβιθίνιο, το νομομαθή Χερόνιμο δε Θεβάγιος ή τον φίλο του και λόγιο της εποχής Αντόνιο δε Κοβαρούμπιας.

 Ο διαμερισμός των ιματίων του Χριστού, 1577-9, λάδι σε μουσαμά, 285 x 173 εκ.,

Έργο

Κρήτη και Ιταλία

Στην πρώιμη δημιουργική περίοδο του Γκρέκο ανήκουν τα έργα που φιλοτέχνησε στην Κρήτη και στη Βενετία, για πολλά από τα οποία είναι δύσκολο να καθοριστεί αν ολοκληρώθηκαν στον Χάνδακα ή στην ιταλική πόλη. Η Κοίμηση της Θεοτόκου, που ανακαλύφθηκε το 1983 στη Σύρο έχοντας μεταφερθεί εκεί πιθανότατα από Ψαριανούς εποίκους μετά την καταστροφή των Ψαρών, αποτελεί το πρώτο σωζόμενο έργο του με την υπογραφή του.

El Greco Η Κοίμηση της Θεοτόκου

Μαζί με τη φορητή εικόνα Ο ευαγγελιστής Λουκάς ζωγραφίζοντας την Παναγία (Μουσείο Μπενάκη), αποτελούν σημαντική πηγή πληροφοριών για την τεχνοτροπία του νεαρού Θεοτοκόπουλου. Η τεχνική και το ύφος των εικόνων διαπνέονται από μεταβυζαντινά στοιχεία, χωρίς όμως να απουσιάζουν και πρωτότυπα χαρακτηριστικά, όπως η υποτυπώδης απόδοση της τρίτης διάστασης ή του προοπτικού βάθους και τα έντονα χρώματα. Τα μοτίβα της δυτικής τέχνης είναι περισσότερο εμφανή σε άλλα έργα της ίδιας περιόδου, όπως στην Προσκύνηση των Μάγων (Μουσείο Μπενάκη) και κυρίως στο Τρίπτυχο της Μόντενα.

Στα τελευταία χρόνια παραμονής του στη Βενετία, ανήκει ο πίνακας Θεραπεία του Τυφλού (Πινακοθήκη της Δρέσδης), έργο που χαρακτηρίζεται από την επίδραση του Τιντορέττο, ως προς τη διάταξη των μορφών αλλά και την απόδοση των κτιρίων που φαίνονται στο βάθος. Σε άλλα έργα, όπως ο Μυστικός Δείπνος (Εθνική Πινακοθήκη Μπολόνια) είναι εμφανής η διάθεσή του να αναπαραστήσει με φυσικό τρόπο την κίνηση των σωμάτων και τη θέση τους στο χώρο.

Την περίοδο της παραμονής του στη Ρώμη, ο Γκρέκο εξασφάλισε την αναγνώρισή του κυρίως μέσα από το είδος της προσωπογραφίας, στο οποίο ξεχωρίζουν τα πορτρέτα που φιλοτέχνησε για τον Τζούλιο Κλόβιο (Εθνικό Μουσείο Καποντιμόντε, Νάπολη) και τον στρατιωτικό Βιτσέντζο Αναστάζι. Ο πρώτος απεικονίζεται σε μία ημίσωμη σύνθεση, ενώ ο δεύτερος σε όρθια στάση, ντυμένος με την πανοπλία του, σε μία σύνθεση που προαναγγέλλει τα μεταγενέστερα έργα του Βελάσκεθ. Παράλληλα, ο Γκρέκο στράφηκε σε πιο φιλόδοξες συνθέσεις, με χαρακτηριστικό δείγμα την Εκδίωξη των εμπόρων από το ναό (Ινστιτούτο Καλών Τεχνών Μινεάπολης).

«Προσωπογραφία του Τζούλιο Κλόβιο»- Ελ Γκρέκο (ελαιογραφία σε μουσαμά, 0,58 Χ 0,86)

Τολέδο

Μετά την άφιξή του στο Τολέδο, οι πρώτες παραγγελίες που ανέλαβε αφορούσαν τρία ρετάμπλ για τη μοναστηριακή εκκλησία του Αγίου Δομήνικου του Παλαιού (Santo Domingo el Antiguo) και μία ελαιογραφία με θέμα τον διαμερισμό των ιματίων του Χριστού, γνωστή ως El Espolio, για τον καθεδρικό ναό της πόλης. Τα ρετάμπλ υπήρξαν παραγγελία του Ισπανού αρχιδιάκου του καθεδρικού ναού τού Τολέδου, Διέγο δε Καστίγια, ο οποίος ανήκε στον κύκλο γνωριμιών τού Φαρνέζε. Για την εκκλησία του Αγίου Δομήνικου, ο Γκρέκο φιλοτέχνησε την Ανάληψη της Παναγίας (Ινστιτούτο Καλών Τεχνών, Σικάγο), έργο που πλαισιωνόταν από τις απεικονίσεις του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή του Αγίου Ιωάννη του Ευαγγελιστή (Santo Domingo el Antiguo), του Αγίου Βερνάρδου και του Αγίου Βενέδικτου. Το πρόγραμμα της εικονογράφησης περιλάμβανε ακόμα συνθέσεις με θέμα την Αγία Τριάδα (Μουσείο Πράδο), την Προσκύνηση των Ποιμένων, τον Άγιο Ιερώνυμο, την Ανάληψη του Χριστού και τον Άγιο Ιλδεφόνσο. Η Ανάληψη της Παναγίας, που τοποθετήθηκε στο κεντρικό ρετάμπλ της αγίας τράπεζας, όπως και η Αγία Τριάδα, αναδεικνύουν την ικανότητα τού Γκρέκο να συνδυάζει στοιχεία από τον Τιτσιάνο και τον Μιχαήλ Άγγελο, παραδίδοντας τελικά μία πρωτότυπη σύνθεση. Εκτός από τα έργα ζωγραφικής, ανέλαβε επίσης το αρχιτεκτονικό σχέδιο των ρετάμπλ και άλλα διακοσμητικά στοιχεία τους.

 El Greco Η Ανάληψη της Παναγίας

O Διαμερισμός των ιματίων του Χριστού υπήρξε το δεύτερο σημαντικό έργο που φιλοτέχνησε στο Τολέδο, για το οποίο οι εκπρόσωποι του καθεδρικού ναού εξέφρασαν αντιρρήσεις ως προς το περιεχόμενο του, που οδήγησαν σε περαιτέρω οικονομική διαφωνία με τον Γκρέκο, σχετικά με την αμοιβή του. Έχοντας ήδη αποκτήσει αναγνώριση, φιλοτέχνησε τον πίνακα Το μαρτύριο του Αγίου Μαυρίκιου, έργο που χαρακτηρίζεται από μία αλλαγή ύφους, ειδικότερα σε ότι αφορά τον περιορισμό των ρεαλιστικών στοιχείων και την έμφαση στην πνευματική διάσταση της σκηνής. Ο Άγιος Σεβαστιανός (Μουσείο Καθεδρικού Ναού της Παλένθια), φιλοτεχνήθηκε περίπου το 1577-8 και αποτέλεσε το πρώτο γυμνό σε φυσικό μέγεθος που ζωγράφισε, πιθανώς εμπνευσμένος από τον Λαοκόοντα, γλυπτική σύνθεση της Ελληνιστικής περιόδου, στο Βατικανό. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του, ο Θεοτοκόπουλος φιλοτέχνησε ένα ομώνυμο έργο (Λαοκόων Εθνική Πινακοθήκη Ουάσιγκτον), που αποτελεί τον μοναδικό πίνακά του με θέμα από τη μυθολογία. Στη διάρκεια της δεκαετίας του 1580, ο Γκρέκο υιοθέτησε συχνά υπερβολικά χαρακτηριστικά στα έργα του, προκειμένου να αποδώσει υπερφυσικά στοιχεία, αποκρινόμενος από τα αναγεννησιακά πρότυπα. Η Ταφή του κόμη Οργκάθ (Άγιος Θωμάς Τολέδου) μαρτυρά την τάση αυτή και αποτελεί ένα από τα πιο γνωστά έργα του Γκρέκο, κατά πολλούς το σπουδαιότερο, που εκφράζει με τον καλύτερο τρόπο την μανιεριστική μέθοδο που ακολουθούσε ο Γκρέκο. Στα τέλη του 16ου αιώνα και στις αρχές του 17ου, ανέλαβε πολυάριθμες παραγγελίες, με σημαντικότερες εκείνες για το Ίδρυμα της Dona Maria de Aragon στη Μαδρίτη και τo παρεκκλήσιο του Αγίου Θωμά στο Τολέδο. Σε αυτή την περίοδο ανήκει και ο πίνακας Έκσταση του Αγίου Φραγκίσκου που εντοπίστηκε για πρώτη φορά από Πολωνούς ειδικούς το 1974 και η αυθεντικότητά του επιβεβαιώθηκε το 2009.

 El Greco : Η Πέμπτη Σφραγίδα της Αποκαλύψεως  1608–1614

Μεταθανάτια φήμη

Κατά τη διάρκεια της ζωής του, το έργο του εκτιμήθηκε και προωθήθηκε περισσότερο από τους λόγιους, ουμανιστές και διανοούμενους και λιγότερο από το καλλιτεχνικό κατεστημένο. Αργότερα, αγνοήθηκε για μία περίοδο περίπου τετρακοσίων ετών. Δεν υπήρξαν μιμητές του, καθώς μόνο ο γιος του φρόντισε για την αναπαραγωγή ορισμένων από τις πιο γνωστές συνθέσεις του. Στη διάρκεια του 16ου και 17ου αιώνα, ο Γκρέκο τοποθετούνταν στην Ιταλική σχολή, έχοντας τη φήμη ενός ζωγράφου με τάσεις εκκεντρικότητας, στην προσπάθειά του να πρωτοτυπήσει, αλλά και με περιφρόνηση απέναντι στους καθιερωμένους κανόνες. Για αρκετούς ιστορικούς, η τέχνη του Γκρέκο συνδέθηκε με το πνεύμα της Αντιμεταρρύθμισης, θεώρηση που συγκρούεται ή συμπληρώνεται με άλλες ερμηνείες, κυρίως Ελλήνων μελετητών του, που τονίζουν τη σημασία των βυζαντινών στοιχείων στην τέχνη του. Άλλοι ερευνητές, με βάση τις γραπτές σημειώσεις του Γκρέκο, τονίζουν περισσότερο την εικόνα ενός ζωγράφου με φιλοσοφικές αναζητήσεις, αποκομμένος από τα θρησκευτικά ζητήματα της εποχής και απασχολούμενος κυρίως με αισθητικά προβλήματα, σε σχέση με την διερεύνηση και απόδοση του φυσικού κόσμου μέσα από τη ζωγραφική.

Η τέχνη του Θεοτοκόπουλου ήταν αρκετά προσωπική και αυτόνομη, έτσι ώστε να μην ευνοηθεί η «συνέχειά» της, ενώ καθοριστικό ρόλο σε αυτό διαδραμάτισε και η νέα μπαρόκ τεχνοτροπία που εκτόπισε τον μανιερισμό του 16ου αιώνα, με αποτέλεσμα το έργο του Γκρέκο να είναι ελάχιστα γνωστό κατά την περίοδο του μπαρόκ. Στη διάρκεια του 17ου αιώνα, υπό την άνθιση του κλασικισμού, και στις αρχές του 18ου, οι πίνακές του θεωρούνταν «υπερβολικοί» και «επιτηδευμένοι», ενώ η εκκεντρικότητά του συχνά ταυτίστηκε με ενδεχόμενη «παραφροσύνη». Αργότερα, κατά την περίοδο του ρομαντισμού, τα έργα του επανεξετάστηκαν. Για τον Γάλλο ποιητή Θεόφιλο Γκωτιέ – έναν από τους πρώτους που εξέφρασαν θαυμασμό για το ύστερο έργο του Γκρέκο – θεωρήθηκε πρόγονος του ρομαντικού κινήματος στην αναζήτηση του παράδοξου ή του ακραίου.

Βερυκάκη Μαριάννα (Τμήμα ΒΕ)

Share:

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

Ανδρέας Ρίτζος

Η παρακάνω εικόνα αποτελεί ίσως την πιο πρωτότυπη δημιουργία της κρητικής σχολής ζωγραφικής.

Ανδρέας Ρίτζος: «J H S», 15ος αιώνας

Ο Ανδρέας Ρίτζος φιλοτεχνεί τις παραστάσεις της Σταύρωσης, της Ανάστασης και της Εις Άδου Καθόδου μέσα στη συντομογραφημένη επιγραφή J(esus) H(ominum) S(alvator) δηλαδή: Ιησούς Λυτρωτής των Ανθρώπων. Στο γράμμα S εικονίζονται τόσο ο βυζαντινός τύπος με την έγερση των νεκρών όσο και ο δυτικός τύπος του Ιησού θριαμβευτή που εξέρχεται από το μνήμα.
Προφανώς η εικόνα φιλοτεχνήθηκε μετά από παραγγελία καθολικού πελάτη αλλά το αξιοθαύμαστο είναι πως ο Ρίτζος χρησιμοποίησε μια σύνθεση εντελώς άγνωστη και στη βυζαντινή αλλά και στη δυτική εικονογραφία.

Ανδρέας Ρίτζος Η Κοίμηση της Θεοτόκου

Αρχαγγελάκη Εμμανουέλα (Τμήμα ΒΕ)

Share:

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

Γέννεση της Κρητικής Σχολής

Η Κρήτη τα χρόνια της Βενετοκρατίας εξελίσσεται σε ένα από τα σημαντικότερα καλλιτεχνικά κέντρα της βενετσιάνικης επικράτειας. Η φήμη των Ζωγράφων αυτών εξαπλώνεται και φτάνουν να κοσμούν με την δουλειά τους μεγάλα μοναστικά κέντρα όχι μόνο της υπόλοιπης Ελλάδας αλλά και της ορθόδοξης ανατολής.

Άγγελος Ακοτάντος «Η Άμπελος»

Παρόλο τον προφανή εκλεκτισμό, πριν από τα τέλη του 15ου αιώνα η κρητική τέχνη θα καταλήξει σε συγκεκριμένους εικονογραφικούς και αισθητικούς κανόνες. Έχοντας τις ρίζες της στην Κωνσταντινούπολη, συνιστά ένα κίνημα επιστροφής κατ΄ αρχήν στις αντι-κλασσικές βυζαντινές παραδόσεις. Παράλληλα αποτελεί και την τελευταία συνειδητή και καλλιτεχνικά αξιόλογη προσπάθεια να ενσωματωθούν μεν κάποια από τα επιτεύγματα της δυτικής τέχνης στο παραδοσιακό πλαίσιο, χωρίς όμως να φαίνεται ότι παραβιάζεται η βυζαντινή παράδοση. Ίσως εκεί να βρίσκεται και η όποια αδυναμία της. Εικόνες και εικονογραφημένα χειρόγραφα ταξιδεύουν σε ολόκληρη την ενετοκρατούμενη ανατολή και τα σημαντικά ορθόδοξα μοναστικά κέντρα. 

Η Κρητική Σχολή ζωγραφικής δημιούργησε σημαντικά έργα τα οποία σήμερα βρίσκονται σε μουσεία, μοναστήρια, ιδιωτικές και δημόσιες συλλογές και στο σύνολο τους συγκροτούν ένα πολύ σημαντικό και ιδιαίτερο κεφάλαιο της ιστορίας της τέχνης. 

Η κρητική σχολή ζωγραφικής υπήρξε η σημαντικότερη καλλιτεχνική εκδήλωση του ελληνισμού μετά την πτώση του Βυζαντίου και παρουσίαζε όλες τις κατάλληλες προϋποθέσεις για την ανάπτυξη της χριστιανικής τέχνης. Δυστυχώς μετά από δυο αιώνες ακμής (16ος & 17ος) με την κατάληψη του Χάνδακα (Ηρακλείου) από τους Τούρκους διακόπτεται βίαια όλη αυτή η πνευματική ακμή της Κρητικής αναγέννησης.

Ανδρέας Παβίας Η Σταύρωση (1450 – 1500)

Από τους αξιόλογους ζωγράφους της πρώτης  περιόδου αναφέρουμε τον Ανδρέα Ρίτζο, τον Ανδρέα Παβία  και τον Νικόλαο Τζαφούρη. Επίσης σημαντικοί εκπρόσωποι της Κρητικής Σχολής Ζωγραφικής είναι οι: Άγγελος (17ος αιώνας), Δαμασκηνός Μιχαήλ (16ος), Θεοτοκόπουλος Δομήνικος (16ος), Θεοφάνης ο Κρής (16ος αιώνας), Κλόντζας Γεώργιος (17ος αιώνας), Κορνάρος Ιωάννης (18ος αιώνας).

Ανάπτυξη Ζωγραφικής - Η εικόνα ως κάτι εμπορεύσιμο

Αποφασιστική συμβολή στη διαμόρφωση της Κρητικής Σχολής ζωγραφικής είχαν οι Κωνσταντινουπολίτες ζωγράφοι που κατέφυγαν στην Κρήτη πριν ή λίγο μετά την Άλωση, γιατί εκεί η βενετική κυριαρχία εξασφάλιζε στους καλλιτέχνες θρησκευτική και επαγγελματική ελευθερία. Επίσης τους επέτρεπε οποιαδήποτε μετακίνηση, ενώ παράλληλα οι καλλιτέχνες είχαν την ωφέλεια της άμεσης ή έμμεσης επαφής με τη Βενετία και την τέχνη της και ζωγράφιζαν σύμφωνα με τα παλαιολόγεια πρότυπα .

Άγγελος Ακοτάντος
«Τα Εισόδια της Θεοτόκου»

Σημαντικές παραγγελίες εικόνων έφταναν σε τεράστιους αριθμούς και δίνονταν σε ζωγράφους της Κρήτης εκ μέρους εμπόρων του εξωτερικού, από καθολικές μητροπόλεις και από ορθόδοξα μοναστήρια (Σινά, Πάτμου κ.ά) όπως επίσης και από ευγενείς, Έλληνες και Βενετούς. Έτσι οι καλλιτέχνες δε λειτουργούσαν μόνο ως ζωγράφοι αλλά και ως εξειδικευμένοι επαγγελματίες που έβλεπαν την εικόνα ως κάτι εμπορεύσιμο.

Παράγουν για μια εκτεταμένη από γεωγραφική, θρησκευτική και εθνική άποψη πελατεία, με διαφορετικές καλαισθητικές προτιμήσεις, και αναπτύσσουν την επαγγελματική ικανότητα να ασκούν τη ζωγραφική με πολλές διαφορετικές τεχνοτροπίες, ανάλογα με τις επιθυμίες του πελάτη. Οι ζωγράφοι της Κρητικής σχολής δημιούργησαν μια τέχνη που ταλαντευόταν ανάμεσα στην ιταλική τέχνη του 14ου-15ου αιώνα και στην τελευταία φάση της τέχνης των Παλαιολόγων. Κατάφερναν ωστόσο να ικανοποιούν τις απαιτήσεις τόσο των καθολικών όσο και των ορθόδοξων πελατών τους. Παρ’ όλα αυτά οι εικόνες της περιόδου αυτής φανερώνουν μια εκπληκτική δεξιοτεχνία των ζωγράφων που φτάνει σε απαράμιλλο επίπεδο.

Θεοφάνης Μπαθάς Στρελίτζας ή ο Κρητικός « Η απόνιψις του Πιλάτου»

Έτσι η τέχνη του νησιού αναβαθμίστηκε αποκτώντας ισορροπημένες συνθέσεις, κλασικές στις διαστάσεις μορφές και ευγένεια. Σύντομα οι Κρήτες ζωγράφοι άρχισαν να ενσωματώνουν και στοιχεία της πρώιμης ιταλικής αναγέννησης, διαμορφώνοντας έτσι τα χαρακτηριστικά μιας σχολής που έγινε φημισμένη και περιζήτητη σε όλη την Ευρώπη την εποχή εκείνη.

«Χειρ Αγγέλος» 

Η ιστορική έρευνα έδειξε πως ο ζωγράφος που έβαζε την υπογραφή «Χειρ Αγγέλου», είναι ο Άγγελος Ακοτάντος, κάτοικος Χάνδακα, ο οποίος ζωγράφισε σε μια εποχή (1425 -1450) που λόγω των ιστορικών συγκυριών το κέντρο της καλλιτεχνικής παραγωγής είχε αρχίσει να μετατοπίζεται από την Κωνσταντινούπολη στην πρωτεύουσα της βενετοκρατούμενης Κρήτης, στον Χάνδακα. Ο Άγγελος Ακοτάντος είναι ο πρώτος ζωγράφος που αποφασίζει να σπάσει την ανωνυμία του και να βάλει στα έργα του υπογραφή.  Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο.

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος επηρεάστηκε από τον Ακοτάντο, τον οποίο χαρακτήριζε «διασημότατον ζωγράφο», ενώ υπέγραφε με τον ίδιο τρόπο: «Χειρ Δομηνίκου». Ο Θεοτοκόπουλος βέβαια κατέφυγε στη Δύση και έγινε εκεί διάσημος. Ο Ακοτάντος δεν είχε λόγο να φύγει στη Δύση καθώς πέθανε το 1450, έτος κατά το οποίο η Κωνσταντινούπολη δεν είχε ακόμα πέσει στους Τούρκους, επομένως η προσοχή του ήταν στραμμένη προς τα εκεί και όχι προς τη Δύση.

Άνθιση -  Παρακμή

Η άνθηση της ζωγραφικής στην Κρήτη του 15ου και 16ου αιώνα σχετίζεται με την παράλληλη ανάπτυξη στο νησί του εμπορίου. Η Κρήτη αποτελούσε πάντα το κέντρο του βενετικού αποικιακού κράτους και η ανάπτυξη του εμπορίου οδήγησε στην ύπαρξη ενός μεγάλου αριθμού ευκατάστατων αστών στις κοινωνίες της Κρήτης (πολλοί διανοούμενοι: δικηγόροι, γιατροί, δάσκαλοι, αγιογράφοι, θεατρικοί συγγραφείς και ποιητές). Λόγω των παραγγελιών η τοιχογραφία περιορίστηκε και οι ζωγράφοι στράφηκαν σχεδόν αποκλειστικά στην παραγωγή φορητών εικόνων για εξαγωγή. Παρ’ όλα αυτά ο κύριος διαμορφωτής της Κρητικής Σχολής για την τοιχογραφία θεωρείται ο Θεοφάνης, όπως ο Μιχαήλ Δαμασκηνός για την εικόνα. Έδρασε και δημιούργησε το πρώτο μισό του 16ου αιώνα, τη λαμπρότερη δηλαδή περίοδο της κρητικής σχολής, την εποχή της ακμής της. Είναι πολλοί οι Κρητικοί ζωγράφοι που εκείνη την εποχή, σαν τον Θεοφάνη, κλήθηκαν από διάφορα ελληνικά μοναστήρια για να τοιχογραφήσουν τα εκκλησιαστικά τους κτίρια.

Τα ονόματα των ζωγράφων από την Κωνσταντινούπολη που συνέβαλαν στην άνθηση της Κρητικής Σχολής είναι γνωστά: πρόκειται για τους: Νικόλαο Φιλανθρωπηνό, Εμμανουήλ Ουρανό, Αλέξιο και Άγγελο Απόκαυκο, Ανδρόνικο Συναδηνό και οικογένεια Φωκά.

Με την τουρκική κατάκτηση η κρητική πολιτιστική άνθηση διακόπηκε απότομα. Πολλοί λόγιοι, ζωγράφοι και άλλοι μορφωμένοι έφυγαν πριν ή κατά τη διάρκεια του πολέμου, άλλοι πέθαναν από τις κακουχίες, αρκετοί έχασαν την οικονομική τους άνεση και το νησί οδηγήθηκε σε πνευματικό και υλικό μαρασμό και παρακμή.

Εμμανουέλα Αρχαγγελάκη   (Τμήμα: ΒΕ)

Share:

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ